VAGON-Lİ OLAYI NASIL BAŞLADI?

En son güncellendiği tarih: Nis 18


Tarihte Şubat ayı ilginç olaylara sahne olmuş. Bunlardan biride "Vagon - Li Olayı" Önce Vagon - Li'nin tarihine bakalım: 1872 yılında Belçikalı George Nagelmackers tarafından kurulan Vagon-Li (La Compagnie des Wagons-Lits ) Avrupa’da yataklı ve yemekli tren hizmetleri veren bir şirketti. 1883 yılından itibaren ise ünlü Doğu Ekspresi ile Paris-İstanbul seferlerini yapmaya başlamış bu arada İstanbul-Pera’da ve Galata’da birer ofis açmıştı. Cumhuriyet dönemine gelindiğinde de Mustafa Kemal’in izniyle İstanbul-Ankara yataklı ve yemekli vagonlarını işletmekte idi. Kara yollarının henüz gelişmediği bu yıllarda Vagon-Li İstanbul- Ankara arasında özellikle devlet görevlilerinin, elçilik görevlilerinin sık sık seyahat ettiği bir şirketti. Personeli ise Türk ve Fransızlardan oluşmaktaydı.


Tarihe Vagon-Li olayı olarak geçen hadiseler ise 22 Şubat 1933’te Pera’daki Tokatlıyan Otelinin altındaki ofiste yaşananların ardından başladı. Müşterilerden biri akşam kalkacak Ankara treninde yer olup olmadığını sormuş, yer bulunamayınca talebinde ısrar etmişti. Bunun üzerine ofis personelinden Naci Bey Galata’daki ofisi aramıştı. Naci Bey telefonda Türkçe konuşmuş ve bu durum yeni atanmış olan Belçikalı müdür Gaetan Jannoni’yi sinirlendirmişti. İddiaya göre Jannoni Naci Beyi çağıracak " Burada resmi lisanın Fransızca olduğunu bilmiyor musunuz? Size sopa ile mi davranmalı?" diye bağıracaktı. Naci Bey ise karşılık olarak "Ben Türk'üm. Ülkemde resmi dil Türkçedir. Hatta siz bile Türkçe öğrenmelisiniz." diyecekti. Jannoni bu cevaba daha da sinirlenecek ve Naci Bey'e bir de 10 lira para cezası verecekti. Naci Bey bunun üzerine Fransızca olarak "Niye ceza vereceğim, kabahatim nedir? Memleketimde Türkçe konuşmak hakkımdır" şeklinde karşılık verince Jannoni'nin tepkisi daha artmış ve "Sizi 15 gün için kovuyorum" diye bağırmıştı. Naci Bey de şapkasını alıp bir tek kelime bile söylemeden çekip gitmişti.


Acente çalışanları o gittikten sonra Dr. Jannoni’ye yaptıklarının yanlış olduğunu ve Naci Bey’i geri çağırması gerektiğini söyleseler de öfkeden deliye dönmüş olan Dr. Jannoni’nin fikri değişmez. "Ya o gidecek ya ben" diyerek konuyu kapatır.


Oysa bu davranış, tüm iş kariyeri boyunca yaptığı en büyük hata olacaktır. Zira Cumhuriyet Türkiye’si ne Osmanlı gibi Avrupa’nın yarı sömürgesidir, ne de insanları artık kendi memleketlerinde aşağılanmayı sineye çekecek karakterdedir. Yaptıkları, Türk tarihine Vagon Li Olayı olarak geçecek Cumhuriyet tarihinin ilk büyük gençlik eylemini başlatacaktır.


Bu olay dönemin gazetelerine yansıyınca 25 Şubat 1933 günü aralarında Peyami Safa, Cahit Arf gibi tanınmış isimlerin de bulunduğu Darülfünun ve Milli Türk Talebe Birliği öğrencileri, toplanıp şirketin Beyoğlu'nda bulunan şirket bürosu önünde protesto gösterileri yapmaya başlamışlar daha sonra olaylar büyümüş; üniversitenin arkasındaki arsadan topladıkları ve gazete kâğıtlarına sardıkları taşlarla göstericiler şirket ofisine saldırdılar. 'Türkiye’de Türkçe konuşulur’ ‘Türkiye’de Türk dili hâkimdir' gibi sloganlarla birlikte kapıları camları kırarak ofise girip içeriyi yağmalayan göstericiler, ofisten aldıkları Mustafa Kemal'in resmi ve Türk bayrakları ile bu kez şirketin Karaköy'deki acentesine gittiler ve aynı şekilde orayı da yağmaladılar. Göstericiler ardından Babıali'ye devam ederek orada Akşam, Milliyet, Vakit, Cumhuriyet gibi gazetelerin önüne gelerek gösterilerine devam ettiler. Cumhuriyet gazetesinin önüne gelindiğinde, yazarlardan Peyami Safa'nın "Türk diline dil uzatanların dilleri kurusun" diye bağırması, gençleri iyice coşturacaktı. Bu arada gençler, olaya o günlerde yapılan güzellik yarışması kadar yer ayırmayan kimi gazeteleri kınayıcı sloganlar da attılar. Polis güçlerinin olaya müdahalesi ise yetersizdi. Gösterilerde yaklaşık 30 kişi gözaltın alındı bunlarda olayların hemen ardından serbest kalacaklardı. Günün sonunda Galata şubesinde 1200, Beyoğlu Şubesinde ise yaklaşık 3000 liralık maddi hasar meydana gelmişti.

Yaşanan olayların ardından şirket, Naci Bey'i yeniden işe başlatırken, Belçika'dan gelerek olayı inceleyen şirket müfettişleri Jannoni'yi görevden aldılar. Bu arada Vagon-Li kadrosunun, tamamen değiştirilmesi ve Türk memurların sayısının arttırılması gündeme geldi. Milli hislerin zirve yaptığı günlerde 1928’de olduğu gibi "Vatandaş Türkçe konuş" kampanyası başlatıldı. Bunun üzerine azınlıkların yoğun olarak yaşadığı Taksim, Karaköy civarında birçok yabancı şirket isimlerini Türkçe isimlerle değiştirmek zorunda kaldı. Vagon-Li şirketi de daha sonra Osmanlı Devleti döneminden kalan birçok yabancı şirket gibi devletleştirildi.


Cumhuriyet’in ilk büyük gençlik eylemine neden olan Vagon Li olayları Atatürk’ün Bursa Nutku’nda ifade ettiği gençliğin ete kemiğe bürünmüş haliydi. Ulusal bir onura ve bilince sahip olan Türk gençliği 1933 yılında bu eylemle kendisine emanet edilen devrimleri sonuna dek koruyacağını bir kez daha göstermişti.



Kaynaklar:

Şaduman Halıcı; Vagon-Li Olayı,Türkçe”ye yapılan hakarete basının ve gençliğin tepkisi

Ertan Ünal; Türkiye'deki ilk büyük gençlik hareketi, Wagon-Lits Olayları

Rıfat Bali, Bir Türkleştirme Serüveni (1923-1945)


Editör: Kemal Albayrak

© 2018 Sosyaledebiyat.com

  • SE Facebook
  • SE Twitter
  • SE Instagram
  • SE - Youtube