EVLİYA ÇELEBİ

En son güncellendiği tarih: May 6


1611 yılında İstanbul’da dünyaya gelen Evliya Çelebi, Türk tarihinin ve dünya tarihinin en önemli seyyahlarındandır şüphesiz. 17. yy. ekonomik ve teknolojik gelişmeleri düşünüldüğünde bu kadar geniş bir alanın gezilmesi ve yazıya dökülmesi elbette kolay değildir. Evliya Çelebi; Rum, Arap ve Acem’de, İsveç, Leh ve Çek’te, 7 iklim ve 18 padişahlık yerini 51 yıl boyunca gezip dolaşmıştır. Bütün bu gezdiği coğrafyada 147 dilden kelimeler toplamıştır. Bütün buraları rahatça gezmesinin temel sebeplerinden birisi maddi kaygısının olmamasındandır. Zira babası sarayın sarrafıdır. Babasının bu konumu ona özel derslerle de desteklenen iyi bir eğitimin kapılarını açmıştır. Önce medresede başlayan eğitimi, saraylıların eğitim aldığı ve saraya adam yetiştiren enderunda devam etmiştir. Yani hem maddi anlamda hem de manevi anlamda kendini tam bir doyuma ulaştırmış zeki bir adamdır. Aynen bütün dönemlerde olduğu gibi sarayda nüfuzu olan dayısının yardımı ile saraya girip sipahi olmuş ancak burada fazla kalmak istememiştir. Aklında hep seyahat etmek vardır.


Bir gün evinde uyku ile uyanıklık arasında kendini Ahi Çelebi Camii'nde görür. Burada Hz. Muhammed'İ (S.A.V) görür. Ve ona “Şefaat ya Resulullah,” diyecegi yerde “Seyahat ya Resulullah,” der. Daha sonra yanına adının Sa’d bin Ebi Vakkas olduğunu söyleyen bir kişi gelir ve ‘Bak Evliya Çelebi, peygamberin şefaatini aldın, seyahat müsaadesi de aldın ve dünyayı gezmeye buradan başlayacaksın. Dünyayı gezmeye ilk sevgili İstanbul'cağızımızdan başla,'' der. Bunun üzerine Evliya Çelebi önce İstanbul’u gezer.


Ancak benim yaptığım araştırmalarda rastladığım İslam alimlerinin umumi kanaatine göre rüya kesin bilgi vasıtası değildir; dolayısıyla rüyada Resûl-i Ekrem’i görerek ondan tâlimat aldığını söyleyenlere itibar edilmez. Hz. Peygamber, “Uyanıncaya kadar uyuyan kişiden kalem kaldırıldı.” buyurmuştur. (Buhârî, “Ṭalâḳ”, 11; “Ḥudûd”, 22; Ebû Dâvûd, “Ḥudûd”, 17) Buna göre mükellef olmayan bir kişinin uykusunda gördükleriyle nasıl amel edilebilir? (Üsâme M. el-Avadî, s. 46-49). Hal böyle iken Evliya Çelebi yalan söylemiştir veya uydurmuştur, diyemeyiz. Başta da bahsettiğim üzere 17. yy. sosyal, ekonomik ve teknolojik durum göz önüne alındığında seyyahın yaptığı iş çok büyük ve önemli bir iştir. Burada bir parantez açacak olursak yazım sanatı objektif bir sanattır bu sebeple duygu ve düşüncelerin yazımı etkilemesi muhtemeldir. Zira tarih yazarları bile tarihi olayları yazarken kendi gözlem ve kanaatlerini de kullanmışlardır.

Kullanmadıklarına dair bir kanıtlanma durumu yoktur. Kaldı ki bahsi geçen dönemde, bahsi geçen yazın türünde Evliya Çelebi’nin tek otorite olduğu düşünüldüğünde bunun gerçekliği ya da hayal ürünü olmasının kanıtlanması imkansızdır. Olası ihtimaller dahilinde de sadece anlatımını kuvvetlendirmek maksadı ile bu olayı kurguladığı düşünülebilir.


Evliya Çelebi seyahatnamesinde hem gördüklerini hem de duyduklarını anlatmıştır. Yani gezdiği yerlerdeki halktan dinlediği hikaye ve efsanelere de yer vermiştir. Bu hikâyelerin kaynağı, gezdiği yerlerdeki o dönemde yaşayan insanlardır, aktarıcısı da yazarın kendisidir. Yani olayların gerçekliğinin teyit edilmesi olanaksızdır. Ancak kendi yaşamımızdan yola çıktığımızda bizler bu güne kadar yaşamımızda bu tür gaip olaylara hiç şahit olmadık. İslam inancında olan bizler de biliriz ki kulun kuldan (peygamberler haricinde) üstün vasıfları yoktur. Yani Evliya Çelebi’nin adındaki “ Evliya” sadece bir mahlasdır. Dolayısı ile o da bizim gibi fani olduğuna göre gaip olayları görmesi ve yaşaması muhtemel değildir. Hal böyle iken Evliya Çelebi'nin Türk gazeteciliğinin öncüsü olduğu,katıldığı savaşları ayrıntılarıyla anlatması bakımından bir savaş muhabiri, gittiği diyarlardan bahsetmesi ile önemli bir seyyah, zamanının devletinin işleyişi konusunda verdiği bilgiler sayesinde de son derece başarılı bir siyasî muhabirdir. Halkın yaşayış biçimi ile ilgili verdiği bilgilerle de döneminin sosyolojik,ekonomik,siyasi, kültürel bir çok alanda bilgilenmemize ışık tutmuştur.


Editör: Burçin Kahraman

© 2018 Sosyaledebiyat.com

  • SE Facebook
  • SE Twitter
  • SE Instagram
  • SE - Youtube